باب نخستين در شرايط حسبت و صفت محتسب حسبت يكى از پايه‌هاى امور دينى است و پيشوايان صدر اسلام خود بدين كار مباشرت مىكردند ، زيرا نيكى آن عام و ثوابش فراوان است . و چون كار نيكو متروك شود حسبت امر به معروف خواهد بود و چون كار بد پيدا شود نهى از منكر و اصلاح مردم است . خداى تعالى فرمود : « در غالب نجواهايى كه مىكنند سودى نيست مگر آنكه كسى به صدقه يا كار نيكو فرمان دهد يا به اصلاح مردم پردازد . » « 1 » محتسب از سوى امام يا نايب وى براى نظارت در احوال رعيت و بازبينى كارها و مصالح آنان تعيين مىشود . محتسب را شرط است كه آزاد و بالغ و عاقل و عادل و قادر باشد و ازاين‌رو بچه و ديوانه و كافر نمىتوانند محتسب باشند ، اما رعايا اگرچه مأذون نيستند مىتوانند حسبت كنند ، و احتساب فاسق و برده و زن نيز رواست . اما ذكر تكليف ، كه دارندهء شروط

--> ( 1 ) - « لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ » ( سورهء 4 « نساء » آيهء 114 ) .